[VIDEO] უძველესი კადრები: საიდან იღებს სათავეს უნიკალური ქართული ჭიდაობა? სამწუხაროდ, რუსულმა სამბომ წაგვართვა...

საქართველოს ქალაქებში, რაიონებსა და სოფლებში საერო თუ რელიგიური დღესასწაულები იშვიათად ჩაივლის ისე, ქართული ჭიდაობა რომ არ გაიმართოს.

მეტიც, მორკინალთა პაექრობა ერთ-ერთი უმთავრესი სანახაობაა ზეიმისა, რომელსაც დიდძალი მაყურებელი ესწრება. მეტწილად, ორთაბრძოლები იმართება ღია ცის ქვეშ ნახერხმოყრილ სარბიელზე საჭიდაო მუსიკის თანხლებით და გრძელდება გვიან საღამომდე, ვიდრე ფალავანი არ გამოვლინდება, რომელსაც, ტრადიციულად, ცოცხალი პრიზით - ყოჩით აჯილდოებენ.

[VIDEO] ქართული ჭიდაობის საიდუმლო: რა ფარული კავშირი აქვს ჩვენს რელიგიასთან?

მსგავს ტრადიციას ჩვენთან დიდი ხნის ისტორია აქვს. ქართულმა მატიანემ შემოგვინახა სხვადასხვა დროის ლეგენდარული ფალავნების - დათა ხიზამბარელის, კულა გლდანელის, ნესტორ ესებუას, სანდრო კანდელაკის, კოსტა მაისურაძის, იაკობ ეგნეტაშვილის, ვანო აბუაშვილის, ვანო მიდელაურის, მიხა ქურხულისა და სხვათა სახელები. მე-19 საუკუნის მეორე ნახევრისა და მე-20 საუკუნის დასაწყისის პრესა დიდ ადგილს უთმობდა ფალავანთა ასპარეზობებს, დეტალურად აღწერდნენ ცალკეულ შერკინებებს, მათ შორის - მოჭიდავეთა მონაწილეობით.

ქართული ჭიდაობის, როგორც სპორტის ეროვნული სახეობის, სიძველესა და უნიკალურობაზე მეტყველებს კახეთში ალავერდის ტაძრის კედელზე მე-15 საუკუნეში შესრულებული ჭიდაობის სცენაც. ფრესკაზე აღბეჭდილ პერსონაჟთა სახეები, სამოსი და მოძრაობის პლასტიკა ქართულ ტრადიციულ საჭიდაო ხელოვნებაზე მიანიშნებს. გამოკვლევით დასტურდება, რომ პოზა გამოხატავს ქართული ჭიდაობის ფანდს - „გდება ღოჯური ჩავლებით“.

საერთოდ, მსოფლიოს ხალხთა უმეტესობას ჭიდაობის ეროვნული სახეობები აქვს, რომელთა რაოდენობა 500-ს აჭარბებს. მათგან ქართული ჭიდაობა ფანდების მრავალფეროვნებით გამოირჩევა - 200-მდე ილეთია აღნუსხული. მათს უმრავლესობას მრავლად მოეპოვება ანალოგები მეზობელი ხალხების ეროვნულ თუ სუბეთნოსურ ჭიდაობებში. ცხადია, არაფერს ვამბობთ რუსულ სამბოზე, რომელიც ქართული ფანდებითაა გაჯერებული.

აიკუპარა (აკუპარა - ჭიდაობა) აფხაზური ტრადიციული ხალხური ჭიდაობაა. მისი მკვლევარი ო. ვახანია ასე ახასიათებს მას: ნებისმიერი მოვლებით შეიძლება პაექრობა. ძალიან ჰგავს ქართულ ჭიდაობას. მისი ილეთები - ჩკაში, გუჩამი კუცა, შაპ ჩარვშ და ჭიდაობის წესები თითქმის ისეთივეა, როგორც ქართულ ჭიდაობაში, ოღონდ აიკუპარა ტარდება მუსიკის აკომპანემენტის გარეშე გამარჯვებულის გამოვლენის ორი ვარიანტით - აფხაზეთის ზოგიერთ ადგილას დამარცხებულად მიიჩნევა მოჭიდავე, რომელიც სხეულის ნებისმიერი ნაწილით (ცხადია, ტერფების გარდა) შეეხება მიწას, ზოგან კი მეტოქის ბეჭებზე დაწვენაა აუცილებელი, როგორც ქართულ ჭიდაობაში.

ოსური ეროვნული ჭიდაობა კთქძშ-კთქძშ, ანუ ჯვარედინი ორმხრივი მოვლება სხვადასხვა დღესასწაულისას იმართება, შეჯიბრების დაწყებამდე სპორტსმენი ვალდებულია, მუსიკის თანხლებით იცეკვოს (როგორც ქართულში), აჩვენოს მოქნილობა, გრაცია და შემდეგ დაეჭიდოს მეტოქეს. გამარჯვებისთვის ტრადიციული პრიზია ცხვარი.

ირანული ხორასნის პროვინციაში ყოველწლიურად იმართება მხოლოდ ამ რეგიონისთვის დამახასიათებელი სუბეთნოსური ჭიდაობა ჩუხა. შეჯიბრება ტარდება ტრადიციულად დათქმულ ადგილას. თავს იყრის უამრავი მაყურებელი. ირანში ეს მოჭიდავეთა ერთადერთი ასპარეზობაა, სადაც დასწრების უფლება ქალებსაც აქვთ, ოღონდ მამაკაცები და მანდილოსნები ცალ-ცალკე სხედან.

ჩუხას დიდი ხნის ისტორია აქვს. სახელწოდება დაკავშირებულია იმ ქურთუკთან, რომელსაც ფალავნები შერკინებისას იცვამენ, ანუ ეს არის ორთაბრძოლა ჩუხით (ქურთუკით). ჭიდაობა ადგილობრივი მოსახლეობის მიერაა შექმნილი და ამ ადამიანების თავისებურებასა თუ უპირატესობას გამოხატავს. სხვადასხვა დროს გადაღებული ფოტოები იმის საშუალებას იძლევა, რომ გავერკვეთ, ხორასნელი ჩვეულებრივი ადამიანები თავისუფალ დროს როგორ ჭიდაობდნენ. პაექრობები ჯერ სოფლებში ტარდებოდა, შემდეგ კი წელიწადში ერთხელ უფრო დიდ შეჯიბრებას აწყობდნენ.

მოკლემკლავიან ან უსახელოებო ჩუხებში გამოწყობილი ფალავნები წრეში, მუსიკის თანხლებით, მუხლისა და მკლავის ძალას უსინჯავენ ერთმანეთს.

ყური ვუგდოთ საქართველოს, ერის ხმას და წარსულს, - ქართული ჭიდაობის სატკივარსა და განვითარებაზე

გამარჯვებულად მიიჩნევა მოჭიდავე, რომელიც მეტოქეს აიტაცებს და თავზემოთ დაატრიალებს ან ბეჭებზე დააწვენს. მთავარი პრიზი, როგორც, ტრადიციულად, მოლდოვადან ტაჯიკეთის ჩათვლით, აქაც არის ცხვარი.

სახელწოდების ჩოხასთან მსგავსების გარდა, ჩუხის ფანდები და მოჭიდავეთა ჩაცმულობა ძალიან ჰგავს ქართულისას. ვფიქრობთ, ამას თავისებური ახსნაც მოეძებნება: ცნობილია, რომ სპარსეთის შაჰმა აბას პირველმა მე-17 საუკუნის დასაწყისში კახეთი ააოხრა და საკუთარი მიწა-წყლიდან აყრილი ათიათასობით ადამიანი ირანის სხვადასხვა პროვინციაში - ხორასანში, ისპაჰანსა და ფერეიდანში გადაასახლა. რადგანაც ქართულ ჭიდაობას, უმთავრესად, ქართლ-კახური საფუძველი აქვს, შეიძლება ვივარაუდოთ, რომ სუბეთნოსური ჭიდაობა ჩუხის სახელწოდება და ფანდების მრავალფეროვნება ქართული ჭიდაობის ზეგავლენის შედეგია.

ზემოთ ალავერდის ტაძრის კედლის ფრესკა - ჭიდაობის სცენა ვახსენეთ, რომელიც ისტორიის მეცნიერებათა დოქტორმა ა. რობაქიძემ აღმოაჩინა. მოჭიდავეებს აცვიათ სახელოებიანი ჩოხები და შარვლები. სპორტის ისტორიის თვალსაჩინო მკვლევარი ავთანდილ ციბაძე წერს:

„ქართველი მემატიანე გვიმტკიცებს, რომ ჭიდაობა ჯერ ტანისამოსში და შემდეგ შიშვლივ ჩვეულებად შემოვიდა. როგორც ჩანს, შიშვლად ჭიდაობა ქართულმა სინამდვილემ ვერ იგუა, ვერ გაითავისა, რადგან ასეთ მდგომარეობაში მთელი რიგი ქართული ილეთების ჩატარება, ფაქტობრივად, შეუძლებელი ხდება და ეთიკურადაც არ იყო გამართლებული“.

საერთოდ, ჩოხა (თურქული), ქართული ენის განმარტებითი ლექსიკონის მიხედვით, მამაკაცის ზედა ტანსაცმელია, წელში გამოყვანილი, ღრმად გულამოჭრილი, აქვს მაჯამდე ჩახსნილი სახელოები და განიერი კალთები; იცვამენ ახალუხს ზევიდან. 2. მოჭიდავის უსახელოებო მოკლე ჩასაცმელი მკვრივი ტილოსი; იცვამენ (და ზედ ქამარს ირტყამენ) ქართული ჭიდაობის დროს.

ქართული ჭიდაობის ფორმაზე ბევრი განსხვავებული მოსაზრებაა გამოთქმული, მაგრამ დღემდე მათი შეჯერება ვერ მოხერხდა. სპორტის ამ სახეობის ცნობილ სპეციალისტ იური იმერლიშვილთან არაერთხელ გვისაუბრია და დაგვიწერია ამ თემაზე. ალავერდის ფრესკა მას ქართული საჭიდაო ტანსაცმლის შესახებ უტყუარ დოკუმენტად მიაჩნია.

ზოგიერთი სპეციალისტის აზრით, ქართული საჭიდაო ტანსაცმელი თავიდან იყო მუქი ფერის მკლავებიანი (იდაყვებამდე) საჭიდაო ჩოხა, ჩავლების გაიოლების მიზნით, მკერდთან გახსნილი, ქვედა ბოლოები დაშვებული, შემოვლებული სარტყელი, გრძელი და სრული შარვალი, რომელიც მჭიდროდ არ იყო შემოტმასნილი ფეხებზე, რათა მოჭიდავეს მოძრაობის მეტი საშუალება ჰქონოდა.

მოგვიანებით საჭიდაო ჩოხას მკლავები დაუმოკლეს მხრებამდე, რამაც ქართული ჭიდაობის ზოგიერთი ფანდი გააქრო (ჩოხის მკლავებში ჩავლებით). შარვლის სიგრძე იგივე რჩებოდა. 1935 წელს მიღებულ „ქართული ჭიდაობის შეჯიბრების წესებში“ ხაზგასმულია, რომ საჭიდაო შარვალი არის გრძელი (ბანდაჟით). თუმცა მოგვიანებით გრძელი შარვალი „თათრულ გადმონაშთად“ მიიჩნიეს და საჭიდაო შარვლად შემოიღეს მოკლე ტრუსები. მოგვიანებით ისედაც დამოკლებული ჩოხა კიდევ უფრო დაამოკლეს და დღეს ჩოხის ასეთი ვარიანტი გამოიყენება.

ქართული ჭიდაობის დიდი მოამაგე ნიკო კეცხოველი გულისტკივილით წერდა გაზეთ „ლელოში“: „ის, რაც ახლაა (იგულისხმება ქართულ ჭიდაობაში არსებული ტანსაცმელი), ქართული ჭიდაობისთვის შეუფერებელია (მოკლე ტრუსები, მოკლე ჩოხა)“. აღმოსავლური ორთაბრძოლების სპეციალისტი იური ყეინაშვილი შენიშნავს, რომ დღევანდელ ფალავნებს აღარ აცვიათ ნამდვილი ქართული საჭიდაო ჩოხები, რადგან მოხსნილი აქვს სახელოები. „ტრუსებში“ ჭიდაობა არცერთ ისტორიულ წყაროში არ დასტურდება. შედარებისთვის ვიტყვით, რომ ძიუდოისტთა კიმონოს მიზანშეწონილობა აიხსნება არა მარტო მისი პრაქტიკული გამოყენებით, არამედ ესთეტიკისა და ჰიგიენის მოთხოვნებთან შესაბამისობითაც.

ცხადია, ქართული საჭიდაო ფორმის დამკვიდრება-არდამკვიდრება სპეციალისტების საქმეა. ჩვენ მხოლოდ რამდენიმე მოსაზრებაზე გავამახვილეთ ყურადღება ამ საკითხთან დაკავშირებით. გაზეთის მომდევნო ნომრებში ცნობილი ქართველი ფალავნებისა და ქართული ჭიდაობის სპეციალისტთა მოსაზრებებსაც გაგაცნობთ.

სამწუხაროდ, რუსულმა სამბომ, ჩვენი უნიათობით, ქართულ ჭიდაობას ბევრი რამ წაართვა - ფანდებიცა და ჩოხაც, თუმცა ერთი რამ კი უცვლელად შევინარჩუნეთ - ქართული ჭიდაობის მუსიკა, სპორტის ამ სახეობისთვის ოდითგანვე შექმნილი. უაღრესად მნიშვნელოვანია, რომ ცნობილმა ქართველმა კომპოზიტორმა რევაზ ლაღიძემ ქართულ საჭიდაოზე სიმფონიური ორკესტრისთვის შექმნა „საჭიდაო“. ამით მან ქართველებს შემოუნახა საკუთრივ ჭიდაობისთვის შექმნილი მელოდია, რომ წლების შემდეგ რომელიმე სხვა ერს პრეტენზია არ გამოეთქვა.

ყოველდღიური სპორტული გაზეთი "ლელო"
6575
მკითხველის კომენტარები / 1 /
ბესო
2
რუსული სამბო ქართული ჭიდაობის ილეთებს თუ იყენებს, ამით რა აკლდება ქართულ ჭიდაობას, ვერ გავიგე, ავტორ! ან ეს სიტყვა "წაგვართვა" რა მოსატანი იყო. ან სპარსეთში, ჭიდაობის კულტურა ათასწლოვან ისტორიას ითვლის. მათი ამ სიმდიდრის შაჰ აბასის მიერ გადასახლებულ კახელებზე მიბმა არის მცირე ერის გამოკვეთილი კომპლექსი, ერთგვარი პროვინციული აზროვნება. ბოლო აბზაცს თუ არ ჩავთვლით, არა უშავს სტატიაა.
რუბრიკის სხვა სიახლეები
;