არგონავტები, ოლიმპიადა, მესხური თამაშები... სად ვეძებოთ ქართული ჭიდაობის სათავე?

ფეხის გამოკვრა უნდაო, - უთქვამთ ჩვენს წინაპრებს.

ჰო, ეს ასეა, მაგრამ ჭიდაობა მხოლოდ ფეხის გამოკვრა და ხალიჩაზე მეტოქის ბეჭებით გაკვრა როდია. ჭიდაობა - ეს არის ადამიანური კულტურის უნიკალური გამოვლინება, რომელსაც ჯერ კიდევ პირველყოფილ თემურ წყობილებაში ჩაეყარა საფუძველი.

თავისი ცხოვრების გარიჟრაჟზე მხოლოდ საკუთარ ღონეს მინდობილმა ადამიანმა უკვე იცოდა, რომ მომხდურის დასამარცხებლად ძალთა სწრაფი მობილიზება იყო საჭირო. ისტორიულ-ეთნოგრაფიული წყაროებითა თუ არქეოლოგიური მასალებით ვრწმუნდებით, რომ ჭიდაობა თავიდან საერთოფიზიკური და სამხედრო მომზადების საშუალებას წარმოადგენდა, მაგრამ საუკუნეთა განმავლობაში მრავალფუნქციური ხასიათი შეიძინა - საშეჯიბრო საბრძოლო ხელოვნებად, სათამაშო-გასართობ და სარიტუალო-საწესჩვეულებო აქტადაც იქცა.

ამიტომაც მე-19 საუკუნის ქართველი მწერალი ანტონ ფურცელაძე 1867 წელს გაზეთ “დროებაში” გამოქვეყნებულ ერთ-ერთ წერილში სამართლიანად შენიშნავს: “ჭიდაობა ჩვენში მეცნიერებად არის ნაქცევი”...

დღეს მსოფლიოში სხვადასხვა ერის 500-მდე ტრადიციული ჭიდაობის სახეობაა ცნობილი, რომლებსაც მეცნიერები ოთხ ჯგუფად ყოფენ: საერთაშორისო, ეროვნულ, სახალხო და სუბეთნოსურ სახეობებად. ეროვნულებში გამოირჩევა იაპონური სუმო, კორეული სირიმი, უზბეკური კურაში, ყაზახური კურესი, აზერბაიჯანული გიულეში, სომხური კოხი, თურქული აბა გიურეში და იაღლი გიურეში, ირანული ჩუხა და კოშტი, ინდური კუშტი, ჩვენებური ქართული ჭიდაობა და სხვა.

იაპონური სუმოს პოპულარობა ფართოდ არის ცნობილი; უზბეკები, თურქები (აბა გიურეშში), ირანელები (ჩუხაში) და ყაზახები თავიანთ ეროვნულ ჭიდაობებში კარგა ხანია, მსოფლიოს ჩემპიონატებსაც მართავენ და საპრიზო ფონდისთვისაც სოლიდურ თანხას გამოყოფენ. მაგალითად, შარშან “კურესის” მსოფლიოს ჩემპიონატში, 90.000 დოლარის საპრიზო ფონდით (ერთ-ერთი გამარჯვებული გურამ თუშიშვილიც გახლდათ), 38 ქვეყნის 42-მა წარმომადგენელმა იასპარეზა...

აღიარება

ქართულმა ჭიდაობამ ჩვენამდე საუკუნეთა სიღრმეებიდან მოაღწია. მისი მთელი სისტემა ბუნებაში, კულტურასა (სულიერებასა) და საზოგადოებაში ადამიანის ცხოველმოქმედების ჰარმონიზაციისკენაა მიმართული. ამიტომაც შემთხვევითი არ არის, რომ იუნესკომ ქართული მრავალხმიანობის, ქვევრის ღვინის დაყენების უძველესი ქართული ტრადიციული მეთოდისა და ქართული ანბანის 3 სახეობის პარალელურად ქართული ჭიდაობა მსოფლიოს არამატერიალური კულტურული მემკვიდრეობის ნუსხაში შეიტანა.

ძველ ქართულ ლიტერატურულ და ისტორიულ პირველწყაროებში ჭიდაობა “რკენის” სახელწოდებით არის ცნობილი. სულხან-საბა ორბელიანი “სიტყვის კონაში” ასეთ განმარტებას იძლევა: “ჭიდება არს მხეცი და კაცი რა შეიჭიდნენ, განა მხეცი და მხეცი, ანუ პირუტყვი და პირუტყვი; ხოლო კაცი კაცსა რა ეჭიდებოდეს, რკენა ეწოდების”.

ეს ტერმინი ნახსენებია მეცხრე საუკუნის ჰაგიოგრაფიულ ძეგლში - “ცხოვრება სვიმეონ მესუეტისა”. არჩილ მეფე “საქართველოს ზნეობანში” სხვა სასპორტო-საბრძოლო სახეობებთან ერთად ჭიდაობასაც ახსენებს და ერთ-ერთ ილეთსაც: “ხტომა, ქვის გდება, რკინობა, მოგვერდი, ფანდიც რამ არი”. XV საუკუნის მატიანემ შემოგვინახა მზეჭაბუკ ათაბაგის შერკინების ამბავი თათრების ფალავან ძალანთან, სადაც მზეჭაბუკს გაუმარჯვია: “იყო უსჯულოსა მის მთავარსა კაცი ერთი, ფალავანთა თავი, დიდი და გოლიათი, რომელსაც სახელად ძალანი ეწოდებოდა და ჰმატებდა ყოველთა კაცთა სიდიდითა, ვითარ წყრთა ერთი ანუ უფროსცა, და არავინ გამოჩინებულ იყო სიმრავლესა მას შინა მრკინობელ მისსა- ამან ინება ოდესმე განმცდელობა მზეჭაბუკისა და ვითარცა ცნა ესე, არღარა ჰყოვნა, არამედ ვითარცა ლომმან მსწრაფლ შექმნა, აღიყვანა და უპატიოდ მიწისა ზედა დასცა”.

ჭიდაობის სცენაა გადმოცემული უძველეს თქმულებაში ამირანზე, სადაც თხზულების გმირი უძლეველ ფალავნად გვევლინება; საფალავნო ამბებზე მოგვითხრობს XII საუკუნეში შექმნილი მოსე ხონელის “ამირანდარეჯანიანი” და იოანე შავთელის “აბდულმესიანი”. მესხურ ქრონიკებში მოიპოვება ცნობა იმის შესახებ, რომ სამცხე-საათაბაგოს თავკაც ყვარყვარეს ხონთქრის ფალავანი დაუმარცხებია და სტამბოლიდან ქრისტიანად დაბრუნებულა: “პატრონი ყვარყვარე ღუთის წინაც შეურცხუენელი და კაცთანაცა, ფალავანი დასცა ხუანთქართანა და ქართველობით გამოეშუა მისის საბატონოს წყალობა ექმნა”. იტალიელმა ბერმა ჯოვანო პლანო კარპინმა (1182-1252 წ.წ.), რომელიც მონღოლთა ურდოში იმყოფებოდა, ასეთი ცნობა შემოგვინახა: “ორი ქრისტიანი ქართველი მათივე გაწვევით ორ თათარს დაეჭიდა და ორივე დასცა, მაგრამ ისე კი, რომ მათთვის არაფერი დაუშავებიათ, სხვა თათრები გაბრაზდნენ, ქართველებს გააფთრებით ეცნენ, თითოს თითო ხელი მოსტეხეს და დაამტვრიეს”.

სათავეებთან

ყოველივე ზემოაღნიშნულს, ცხადია, თავისი წანამძღვრები ჰქონდა: ისტორიული, არქეოლოგიური და ფოლკლორულ-ეთნოგრაფიული მასალებით, ლიტერატურული წყაროებით, ჩვენი თუ უცხოელ მემატიანეთა ცნობებით, მათი კვლევა-ანალიზით დასტურდება, რომ ქართველური ტომები ოდითგანვე კარგი მოასპარეზენი და საუცხოო მეომრები ყოფილან.

“ოლიმპიური ენციკლოპედიის” შემდგენელი ნ. გუგუშვილი აღნიშნავს, რომ “ბერძნულ ოლიმპიურ თამაშებში ქართველთა მონაწილეობა ისტორიულად დასაბუთებული არ არის, მაგრამ ის კი ცნობილია, რომ ქართველები ყოველ ოთხ წელიწადში ერთხელ ელინთა ოლიმპიადების მსგავს სპორტულ თამაშებს მართავდნენ”.

ამ თვალსაზრისით საინტერესოა მესხი მკვლევარ-ეთნოგრაფის ივანე გვარამიძის მიერ 1882 წლის გაზეთ “დროებაში” აღწერილი ე. წ. მესხური შეჯიბრებანი, რომელშიც სრულიად საქართველო მონაწილეობდა.

ბერძენი მწერალი ტომინაკსი წერს, რომ “ეაში გიმნაზიებია, დისკოსები, მედეას კოშკი... ქალაქთან აშენებულია იაზონის საკურთხეველი; ამის გარდა, სხვა საკურთხევლები”. რადგანაც ეა (აია) ბერძენთა ზეგავლენას მოკლებული კოლხური ქალაქი იყო, ზოგიერთი მეცნიერის მოსაზრებით, გიმნაზიების შექმნა ეაში კოლხთა ინიციატივა უნდა ყოფილიყო.

აგათია სქოლასტიკოსის მიხედვით, “ძლიერსა და მამაც ტომს წარმოადგენდნენ ლაზები და სხვა ძლიერ ტომებსაც ბატონობდნენ. ამაყობდნენ კოლხთა ძველი სახელით”. სქოლასტიკოსი მოუხიბლავს ლაზთა “ხასიათის სილამაზესა და სიცქვიტეს”.

რომაელი ისტორიკოსი დიონ კასიოსი იბერიის მეფე ფარსმან ქველის მხედრულ მამაცობაზე საინტერესო ცნობას გვაწვდის: 138 წელს იმპერატორ ადრიანეს გარდაცვალების შემდეგ ანტონინუს პიუსის მმართველობისას რომსა და ქართლს შორის დაძაბული ურთიერთობა მნიშვნელოვნად დამთბარა.

ფარსმანი, XI საუკუნის ქართველი მემატიანე ლეონტი მროველის დახასიათებით, “უშიში ვითარცა უხორცო და ყველაფრით უმჯობესი ყოველთა მეფეთა ქართლისათა”, ახალი კეისრის თხოვნით რომს სწვევია და თანმხლებ რაზმთან ერთად ქართული ასპარეზობა გაუმართავს. ცხენოსნობაში ფარსმანს ბადალი არ ჰყოლია. მისი სიჩაუქით აღტაცებულ პიუსს მარსის მოედანზე იბერთა მეფის ცხენიანი ქანდაკების აღმართვა უბრძანებია. ჭიდაობაში მეფისწულ მითრიდატეს გამოუჩენია თავი - ჯერ იქაური ფალავნები წაუქცევია, შემდეგ კი ორი გავეშებული ხარისთვის მოუგრეხია კისერი.

ქართველთა სასპორტო წარსულის უკეთ გასააზრებლად, ალბათ, დიდი მნიშვნელობა აქვს ბერძენი მწერლის - აპოლონიოს როდოსელის (ძვ. წ. აღ, მე-3 საუკუნე) “არგონავტიკას”. პოემაში მოთხრობილია დაახლოებით XIV-XIII საუკუნის ლეგენდა - ბერძნების კოლხეთში ჩასვლა “ოქროს საწმისის” გასატაცებლად. ავტორის ნაამბობიდან ჩვენთვის განსაკუთრებით საინტერესოა ერთი ეპიზოდი: როდოსელი წერს, რომ “არესის ველზე ვრცელი ასპარეზი იყო გადაშლილი და გარს მოაჯირი ერტყა. კოლხები აქ ბრწყინვალე გმირების მოსაგონებლად რბენას და მხედრულ შეჯიბრებებს აწყობდნენ ხოლმე”...

გამარჯვებათა საწინდარი

რაც ზემოთ აღვწერეთ, მართალია, წარსულის ნაცნობი ისტორიებია, მაგრამ გარდასულ დღეთა მომავალი თაობისთვის შეხსენება, მათი, როგორც დღევანდელობის ისტორიული გააზრება, უდიდესი შემეცნებითი, აღმზრდელობითი, თეორიული და პრაქტიკული მნიშვნელობისაა - დაგვეხმარება უკეთ წარმოვაჩინოთ ქართული სპორტის, განსაკუთრებით კი ქართული ჭიდაობის წარსული, აწმყო და მომავალი, განვსაზღვროთ მისი ადგილი და მნიშვნელობა ქართველი ხალხის ყოფაში.

ჩვენს ჭიდაობას ქართველი ერის წინაშე რომ ისტორიული დამსახურება მიუძღვის, ეს დღევანდელი გადასახედიდანაც უდავოა. სწორედ, მან ჩაუყარა მყარი საფუძველი ქართველ ფალავანთა ყველა წარმატებას საერთაშორისო სარბიელზე. ვახტანგ ბალავაძე, დავით ციმაკურიძე, არსენ მეკოკიშვილი, ლევან თედიაშვილი, გურამ საღარაძე, მირიან ცალქალამანიძე, გივი კარტოზია, რომან რურუა, ანზორ კიკნაძე, შოთა ჩოჩიშვილი და სხვები უმაღლეს ტიტულებს ქართული ფანდებით შესწვდნენ და ეს მათ არაერთხელ აღუნიშნავთ.

1989-1990 წლებში თბილისში ორჯერ ჩატარდა საერთაშორისო ტურნირი ქართულ ჭიდაობაში. ჩვენებური ჩოხები სიამოვნებით მოირგეს იაპონიის, ჩეხოსლოვაკიის, უნგრეთის, რუმინეთის, ბელარუსის, რუსეთის, ყაზახეთისა და უზბეკეთის წარმომადგენლებმა.

მაშინ ამ შეჯიბრებებმა დიდი მოწონება დაიმსახურა, მაგრამ მერე, სამწუხაროდ, ჩვენთან დატრიალებული ცნობილი მოვლენების გამო, ყველაფერი დავიწყებას მიეცა. და დღეს, როცა ქართულმა ჭიდაობამ მსოფლიოს არამატერიალური კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლის სტატუსი შეიძინა, გაორკეცებული ენერგიითა და მონდომებით უნდა ვეცადოთ ეროვნული საგანძურის საერთაშორისო სარბიელზე გატანას, რათა ჩვენი ქვეყნის ისტორია, კულტურა და ქართული ჭიდაობის მდიდარი ტრადიციები მთელ მსოფლიოს უკეთ გავაცნოთ.

გაგრძელება იქნება

ყოველდღიური სპორტული გაზეთი "ლელო"
1959
მკითხველის კომენტარები / 1 /
harumafuji
3
xo gaitanet kvelaferi rom agaraferi agar dagrchet da gadagvardet da gadajishdet.
მსგავსი ამბები
რუბრიკის სხვა სიახლეები
;